De vikingkoningen Harald: 4 mannen, één naam

U hebt op het scherm een koning gezien die Harald heet en u wilt weten wie hij werkelijk was. Het probleem is dat de vikingkoningen Harald er vier zijn, niet één. In de serie Vikings is Harald die koning van Vestfold met de blonde vlecht die ervan droomt over heel Noorwegen te heersen. In Vikings: Valhalla steekt anderhalve eeuw later een andere Harald de Noordzee over. En achter die twee staan twee volstrekt echte vorsten, van elkaar gescheiden door bijna tweehonderd jaar.

De pagina's die u online vindt, gooien deze vier vikingen vrolijk door elkaar. Harald I, Harald III en Harald Blauwtand hebben niet dezelfde eeuw, niet hetzelfde rijk en niet hetzelfde einde. Elke pagina behandelt de zijne en vergeet de andere, zodat een kijker die een simpel antwoord zoekt met drie tegenstrijdige versies vertrekt.

Dit artikel zet de Haralds één voor één op hun plaats. Het dateert elke bron, scheidt wat de saga vertelt van wat historici beweren, en beantwoordt de vragen die u zich werkelijk stelt: wie speelt wie, wie is wiens broer en hoe sterft elk van hen. U zult ook ontdekken dat de enige tekst die bij het leven van de eerste Harald is geschreven, tegelijk de oudste Oudnoordse tekst is die over mannen in wolfsvellen spreekt.

Dit is de kern

• Vier Haralds delen de naam: het personage uit de serie Vikings, de historische koning Harald I, de Harald uit Vikings: Valhalla en Harald Blauwtand, koning van Denemarken.
• In de serie is Halfdan de jongere broer van Harald. In de geschiedenis is Halfdan de Zwarte zijn vader.
• Het jaartal 872 voor de eenmaking van Noorwegen is een schatting uit de jaren 1830. Onderzoekers plaatsen de slag bij Hafrsfjord vandaag in de jaren 880.
• De enige tekst uit de tijd van koning Harald zelf, het gedicht Haraldskvæði, is de oudst bekende vermelding van het woord berserkr en noemt zijn krijgers úlfheðnar, de in wolfsvellen gehulden.
• Harald Hardrada sterft op 25 september 1066 bij Stamford Bridge, een datum die bij afspraak geldt als het einde van de vikingtijd.
• Het Bluetooth-logo is een bindrune die uit de initialen van Harald Blauwtand is opgebouwd.

Vier Haralds voor één naam: het leesraster

Harald was bij de Scandinaven van de vroege middeleeuwen geen zeldzame naam maar een dynastieke naam, en vier vooraanstaande figuren dragen hem in de vikingwereld. Laten we eerst het raster leggen, voor er iets verteld wordt.

Twee houvasten om de vikingkoningen nooit meer te verwarren. Tussen de Harald van de serie en de Harald van Valhalla liggen honderdvijftig jaar. De Harald van de serie Vikings is Noor en negende-eeuws: hij is de koning van de eenmaking. De Harald van Vikings: Valhalla is Noor en elfde-eeuws: hij is de koning van het einde. Daartussen liggen honderdvijftig jaar en een wereld die naar het christendom was gekanteld.

Harald in de serie Vikings: de koning die heel Noorwegen wilde

In Vikings wordt Harald Schoonhaar gespeeld door Peter Franzén en verschijnt hij vanaf seizoen 4, als koning van Vestfold die besloten heeft over heel Noorwegen te heersen. Dat is het antwoord op de vraag die over dit onderwerp het vaakst wordt gesteld.

Zijn traject valt samen te vatten in een paar kantelpunten:

• Seizoen 4: hij sluit zich bij Ragnar aan voor de tweede raid op Parijs. Zijn ambitie wordt al in zijn eerste scène uitgesproken, samen met zijn plan om Ellisif te huwen.
• Het Grote Heidense Leger: hij neemt deel aan de inval in Engeland en gaat Ælla en daarna Æthelwulf te lijf.
• Kattegat: hij slaagt er niet in de stad in te nemen. Als hij hoort dat Ellisif getrouwd is, doodt hij haar man, en daarna schaakt en huwt hij Astrid.
• Astrid sneuvelt in de strijd en Harald zweert wraak tegen Lagertha.
• De expeditie met Bjorn: de vloot wordt door een storm uiteengeslagen, Harald redt Bjorns leven en komt er zwaar verwond uit. Olaf helpt hem, maar bezet Vestfold.
• De verkiezing: Olaf wil Bjorn tot opperkoning van Noorwegen laten verkiezen. Harald haalt het.

Hij sterft in aflevering 19 van seizoen 6, de voorlaatste van de serie. Die lange aanwezigheid verklaart het gevoel dat kijkers vaak verwoorden: een personage dat de hele tweede helft van de saga doorkruist zonder ooit helemaal de hoofdrol te dragen.

De serie zet hem neer als een gelaagde rivaal en niet als een pure tegenstander: beurtelings bondgenoot van Ragnar, vijand van Lagertha en redder van Bjorn. Dat is een keuze van de schrijvers, geen historisch gegeven.

Zijn Halfdan en Harald broers? Het ongemakkelijke antwoord

In de serie is Halfdan de Zwarte de jongere broer van Harald. In de geschiedenis is Halfdan de Zwarte zijn vader. De omkering is volledig, en het is vermoedelijk de grootste vrijheid die de scenaristen zich bij dit personage hebben veroorloofd.

Drie verschillen om te kennen:

• De verwantschap. Halfdan de Zwarte, koning van Vestfold, sterft en laat de troon aan zijn zoon Harald, die volgens de Heimskringla dan een tiental jaar oud is. De jonge koning leunt eerst op zijn oom van moederszijde, Guthorm Sigurdsson, die als regent optreedt.
• Het samengestelde personage. De Halfdan van de serie, gespeeld door Jasper Pääkkönen, leent ook trekken van de vikingleider Hasting. Het is dus geen portret maar een legering.
• De broedermoord. De serie laat Halfdan door Harald zelf doden. Geen enkele middeleeuwse tekst vertelt zoiets, om een eenvoudige reden: de historische Halfdan stierf voordat zijn zoon regeerde.

Houd de algemene regel vast: bij de Haralds net als bij de andere personages van de serie worden de familiebanden herschikt naar de eisen van het verhaal. Harald hoort daar bij een generatie en een familienetwerk die voor het verhaal zijn omgebouwd. Elke keer dat een verwantschap u in de serie verbaast, is de kans groot dat ze verzonnen is.

Harald I Schoonhaar: wat de bronnen werkelijk zeggen

De historische koning heeft bestaan, maar bijna alles wat over hem wordt verteld komt uit een tekst die meer dan tweehonderdvijftig jaar na zijn dood is geschreven. Dat is de nuance die vrijwel alle pagina's over dit onderwerp vergeten te leggen.

Geboren rond 850, zoon van een kleine koning van Vestfold, gestorven rond 932. Bij zijn leven heette hij naar Scandinaans gebruik zeer waarschijnlijk Harald Halfdansson, Harald zoon van Halfdan. De bijnaam komt van de skalden: de dichter Þorbjörn Hornklofi bezingt hem als Haraldr hárfagri, wat het Engels weergeeft als Harald Finehair, de vorm die u in de begingeneriek en in de wiki's van de serie tegenkomt.

De beroemde gelofte om zijn haar niet te knippen of te kammen voordat hij koning van Noorwegen zou zijn, komt van Snorri Sturluson, die ze toeschrijft aan een raad van Gyda Eiriksdatter, dochter van een naburige koning. Historica Lucie Malbos ziet er een legende in die naderhand is gevormd, wat niets verwonderlijks heeft: de overlevering geeft hem zelfs een eerdere bijnaam, Haraldr lúfa, Harald de Warkop.

De eerlijke rangorde van de bronnen

Dit is wat elke tekst bijdraagt, en op welke afstand van de feiten hij staat.

Twee gevolgen die zelden worden getrokken. Ten eerste vermeldt geen enkele buitenlandse bron uit zijn eigen tijd hem, wat opvalt bij een man die als de eenmaker van een koninkrijk wordt gepresenteerd. Ten tweede beperken moderne historici zijn werkelijke macht tot de zuid- en westkust, tussen Sogn en Rogaland: de oevers van het Oslofjord stonden toen onder Deense controle, en over de machtige jarls van Lade lijkt hij geen gezag te hebben gehad.

Wat ondanks alles overeind blijft

Wat wel stevig vaststaat, is zijn methode. Harald komt uit een geslacht van zeekoningen die hun macht bouwen op het beheersen van de kustroute, de Norvegr, die het land zijn naam zal geven. Zijn residentie Avaldsnes, op het eiland Karmøy, beheerst de zeestraat van de Karmsund, waar elk schip langs moet. De archeologie bevestigt daar een koninklijk centrum. En zijn huwelijken zijn werktuigen: Åsa om het noorden te houden, Gyda voor het westen, Svanhild voor Hedmark, Åshild voor Ringerike, Ragnhild Eiriksdotter om Vestfold terug te nemen.

Hafrsfjord en de eenmaking: een datum uit de negentiende eeuw

Het jaartal 872, dat overal wordt herhaald, is geen middeleeuws gegeven: het is de rekensom van een historicus uit de jaren 1830. Dat detail is het kennen waard, want het verandert de manier waarop de hele legende gelezen moet worden.

In de jaren 1830 telt historicus Rudolf Keyser de winters terug vanaf de slag bij Svolder zoals de Heimskringla die dateert, en komt uit op 872. Zijn rekensom wordt door P. A. Munch verspreid, en het jaartal gaat als nationaal ijkpunt dienen: in 1872 viert Noorwegen het millennium van zijn eenmaking.

Drie concurrerende dateringen

Daarna volgden drie dateringen elkaar op:

• De jaren 1920: Halvdan Koht, die zeer kritisch staat tegenover de betrouwbaarheid van de saga's, schuift de slag op naar rond 900. Zijn chronologie beheerst het onderzoek vijftig jaar lang.
• De jaren 1970: de IJslandse historica Ólafía Einarsdóttir brengt hem terug naar ergens tussen 870 en 875.
• Vandaag: de meeste onderzoekers komen uit op de jaren 880 en zien de eenmaking niet als het resultaat van één veldslag maar als een proces van meerdere eeuwen.

De slag zelf blijft indrukwekkend: een zeegevecht in het Hafrsfjord, bij het huidige Stavanger, vermoedelijk het grootste dat in Noorwegen voor lange tijd is uitgevochten. Snorri noemt de verbondenen die tegenover Harald staan: Eirik, koning van Hordaland, Sulke, koning van Rogaland, en zijn broer jarl Sote, Kjotve de Rijke, koning van Agder, en zijn zoon Thor.

De monumenten die op het verkeerde been zetten

Een woord over de monumenten, want ze zetten op het verkeerde been. De Haraldshaugen in Haugesund is in 1872 opgericht, en de negenentwintig stenen die de oude graafschappen zouden voorstellen, horen bij een negentiende-eeuwse nationalistische reconstructie. Het monument Sverd i fjell, de drie in de rots geplante zwaarden, is in 1983 ingehuldigd voor de vermeende 1111e verjaardag van de slag. Noch de exacte plek noch de datum staat vast: in 2017 is in de baai een project voor onderwateropgravingen gestart.

De úlfheðnar, de wolfsmannen van koning Harald

De enige tekst die bij Haralds leven is geschreven, is tegelijk de oudst bekende Oudnoordse tekst die het woord berserkr gebruikt, en hij duidt die krijgers aan als úlfheðnar, de in wolfsvellen gehulden. Het is het opmerkelijkste feit uit het hele dossier, en het ontbreekt op alle pagina's over dit onderwerp.

Het gedicht dat de wolfsmannen benoemt

Het gedicht heet Haraldskvæði. Het staat ook bekend als Hrafnsmál, het lied van de raaf, omdat het de vorm heeft van een tweegesprek tussen een walkure en een raaf die over de koning praten. Dit is wat de raaf antwoordt, in de Engelse vertaling van R. I. Page:

Ik wil weten, jullie die bloed smaken, wat er wordt van de berserkir, die onverschrokken helden, zij die wadend de strijd ingaan. Men noemt hen de in wolfsvellen gehulden. In het gevecht dragen zij bloedige schilden. Rood van bloed zijn hun speren wanneer zij komen vechten. Zij vormen een gesloten schare. De vorst stelt in zijn wijsheid zijn vertrouwen in zulke mannen, die de schilden van de vijand splijten.

Twee details om niet te missen. De "bloedsmakers" tot wie het gedicht zich richt zijn een kenning, een poëtische omschrijving, en staan voor de raven die op de doden komen azen. En de úlfheðnar zijn geen losse stijlfiguur: ze komen terug in de Vatnsdæla saga en in de Grettis saga, en de teksten stellen hen steevast voor als het keurgevolg van de eerste koning van Noorwegen. Ze droegen het wolfsvel over de maliënkolder.

Wat de voorwerpen bevestigen

De archeologie ondersteunt dat beeld, en over een tijdspanne die veel verder reikt dan de vikingtijd:

• De plaat van Torslunda, op het eiland Öland, gevonden in het voorjaar van 1870: een krijger met wolfskop, gewapend met zwaard en speer, naast een eenogige danser met een helm in vogelkopvorm, die specialisten als Odin lezen.
• De zwaardschede van Gutenstein, in 1887 ontdekt bij Sigmaringen in het graf van een zevende-eeuwse Alemann: een krijger met wolfskop, zwaard en speer in de hand.
• Scène 36 van de Zuil van Trajanus, voltooid in 113: Germaanse krijgers met berenkap en met wolfskap staan bij elkaar. Het is, samen met Hafrsfjord, het enige bekende getuigenis van berenkrijgers en wolfskrijgers die zij aan zij vechten.

Snorri beschrijft deze mannen op zijn beurt in de Ynglinga saga: die van Odin gingen zonder wapenrusting, razend als honden of wolven, beten in hun schilden, en vuur noch ijzer kreeg greep op hen.

De wolf en de raaf, altijd samen

Hier vindt u het grondkoppel van de Noordse verbeelding van de strijd terug. Odin wordt geflankeerd door twee wolven, Geri en Freki, en door twee raven, Huginn en Muninn. Wolf en raaf gaan samen, in de poëzie net als op de bronzen platen. Die symbolische lading dragen vandaag de wolfhangers, en de mythologische kant kunt u verder verkennen in ons artikel over Fenrir, de wolf die Odin bij Ragnarök verslindt.

Hoe elke Harald sterft: Kattegat, Stamford Bridge, Jomsborg

De vier vikingkoningen Harald sterven elk op een andere manier, en juist daarom spreken de antwoorden die online te vinden zijn elkaar tegen. Hier zijn ze alle vier, afzonderlijk.

De Harald van de serie Vikings sterft in aflevering 19 van seizoen 6, de voorlaatste van de serie. Dat is de dood waarnaar de meeste zoekopdrachten van het type Vikings Harald dood of dood Harald Vikings aflevering verwijzen. Het is de enige van de vier sterfgevallen die volledig op een schrijfkeuze berust.

Harald I Schoonhaar sterft rond 932 in Rogaland. Snorri beweert dat hij onder een grafheuvel bij Haugesund is bijgezet, maar zijn graf is nooit teruggevonden. Het monument dat er vandaag staat, dateert van 1872: het is een gedenkteken, geen graf. Zijn dood opent een gewelddadige opvolgingscrisis, want hij had de opperste macht willen doorgeven aan zijn favoriete zoon, Erik, tegen het erfrecht van die tijd, dat een gelijke verdeling voorschreef. De broedermoord die daarop volgt, zal Erik de bijnaam Bloedbijl opleveren.

Harald Sigurdsson, genaamd Hardrada, valt op 25 september 1066 bij Stamford Bridge, in Yorkshire, tegen het leger van Harold Godwinson. Zijn inval was nochtans goed begonnen. Zijn dood geldt bij afspraak als het slotpunt van de vikingtijd, enkele weken voordat Willem op zijn beurt in Engeland landt.

Harald Blauwtand sterft op 1 november 985 in Jomsborg, nadat hij van de macht was verdreven. Zijn einde wordt door zeer late teksten verteld en moet met dezelfde voorzichtigheid worden behandeld als de rest van zijn legende.

Harald Hardrada, de laatste vikingkoning, en de afstamming die niet bestaat

Harald Sigurdsson wordt in Vikings: Valhalla gespeeld door Leo Suter, en zijn werkelijke leven is nog romanesker dan dat van het personage. Geboren in Ringerike in 1015 of 1016, is hij de derde zoon van Åsta Gudbrandsdatter uit haar tweede huwelijk, met Sigurd Syr.

Vijftien jaar ballingschap, van Kiev tot Constantinopel

Zijn weg in ballingschap is een van de best gedocumenteerde van die tijd:

• 29 juli 1030, Stiklestad. Op vijftienjarige leeftijd brengt Harald zeshonderd man samen om zich bij zijn halfbroer van moederszijde Olaf Haraldsson te voegen. De slag wordt verloren, Olaf sterft, Harald raakt zwaar verwond.
• 1031, Kievse Roes. Opgenomen door Jaroslav de Wijze, wiens vrouw een verre verwante is, wordt hij tot aanvoerder van diens troepen benoemd en vecht hij tegen de Polen.
• Rond 1033-1034, Constantinopel. Hij treedt toe tot de Varjaagse garde, het Scandinavische korps in dienst van de Byzantijnse keizer, en wordt er de bevelhebber van.
• 1046, de terugkeer. Hij verbindt zich met de Deen Sven Estridsen tegen Magnus de Goede, die de macht wil delen. Magnus sterft het jaar daarop: Harald regeert alleen.

Zijn bijnaam harðráði betekent letterlijk "hard van raad". Hij wordt weergegeven als de Onverzoenlijke of de Strenge. De vleiender epitheta, de Bliksem van het Noorden of de laatste der vikingen, zijn hem pas lang na zijn dood toegekend.

De genealogie die niet houdt

Dan blijft er het punt dat niemand noemt. De serie maakt hem, net als de saga's, tot een afstammeling van Harald Schoonhaar. Maar de meeste historici houden die afstamming voor een later verzinsel. Het argument is onweerlegbaar: die prestigieuze voorouderlijn wordt bij zijn leven nooit ingeroepen, terwijl ze zwaar zou hebben gewogen in zijn aanspraken op de Noorse troon. Ze duikt op wanneer de saga's twee eeuwen later worden opgetekend, in een politieke context die rechte stambomen nodig had.

Harald Blauwtand: de vikingkoning in uw telefoon

De vierde Harald is Deen, hij heeft zijn rijk gekerstend, en zijn naam zit vandaag in elk apparaat dat u draadloos verbindt. Het is de Harald die de pagina's altijd apart behandelen, zonder hem ooit met de andere drie te verbinden.

Harald Gormsson, zoon van Gorm de Oude en van Thyra, wordt rond 958 koning van Denemarken. Hij voert het christendom in nadat een zekere Poppo de vuurproef met het gloeiende ijzer ongedeerd doorstaat, een voorval dat Adam van Bremen in 966 plaatst. Rond 960 laat hij de grote steen van Jelling houwen, die aan zijn ouders herinnert, aan zijn verovering van Denemarken en Noorwegen en aan de bekering van de Denen. De stenen van Jelling staan sinds 1994 op de werelderfgoedlijst van UNESCO.

Zijn bijnaam levert overigens een vermakelijk probleem op: blátǫnn komt alleen voor in het Chronicon Roskildense, in de dertiende eeuw, dus bijna driehonderd jaar na zijn dood. En in het Oudnoords betekent blár even goed "blauw" als "donker". De hypothesen gaan van een verrotte tand tot een overmatig verbruik van bosbessen, met daartussen de op Gotland aangetoonde tandpraktijken, waarbij tanden werden gevijld of gekleurd.

Waarom uw telefoon zijn naam draagt

Dan volgt het feit dat niemand verwacht in een artikel over de serie. In 1997 wordt de draadloze standaard Bluetooth naar hem genoemd, op een eenvoudige vergelijking: de techniek moest apparaten verenigen zoals Harald de Deense stammen had verenigd. Sterker nog: het Bluetooth-logo is een bindrune uit het jongere futhark die zijn twee initialen over elkaar legt, Hagall en Bjarkan. Wilt u dit soort tekens leren lezen, dan zet onze gids voor het runenalfabet van de vikingen elk teken en zijn betekenis op een rij.

De tekens van Harald dragen: een Noords symbool kiezen dat overeind blijft

Een goed gekozen Noords symbool vertelt iets wat te controleren valt; slecht gekozen verraadt het onmiddellijk wie het draagt. Dit is de werkwijze, op volgorde.

• Nagaan wat het motief werkelijk voorstelt voordat u het draagt. Een Noords teken heeft een gedocumenteerde betekenis of het heeft er geen. Daartussen zit alleen versiering.
• Een aangetoond teken boven een serielogo verkiezen. Een rune uit het jongere futhark overbrugt duizend jaar. Een embleem dat voor een begingeneriek is ontworpen, veroudert in vijf seizoenen.
• De wolf kiezen als u de figuur zoekt die het zwaarst met die krijgerswereld is beladen. De teksten zijn duidelijk: het is het dier van de koninklijke garde, geen ornament dat er later bij is gekomen. Wolfsieraden nemen dat register over zonder het tot karikatuur te maken.
• Metaal en huidtoon naast elkaar zetten. Zilver en staal ondersteunen koele huidtonen, brons en messing verwarmen gouden. Een slecht afgestemde wolfring dooft aan de hand.
• Het gebruik voor het effect afwegen. Een uitgesproken reliëf blijft aan mouwen en zakken haken. Voor dagelijks dragen houdt een gravure in de diepte het veel langer uit.
• Verzonnen runencombinaties vermijden. Een reeks tekens die willekeurig achter elkaar staat, valt onmiddellijk op. Wilt u tekst, kies dan een echt woord en weet wat het zegt.

Nog een laatste houvast van gezond verstand. Noordse voorwerpen die uit een opgraving komen, zijn bijna altijd sober, herhalend en versleten. Spectaculaire stukken bestaan, maar het grootste deel van wat die mannen en vrouwen droegen, kwam neer op één eenvoudig motief, lang gedragen. Dat geldt voor een wolfsweater net zo goed als voor een hanger: het juiste motief is beter dan het overladen motief.

FAQ: uw vragen over Harald

Wie speelt koning Harald in de serie Vikings?Twee acteurs vertolken een Harald op het scherm. De Finse acteur Peter Franzén speelt Harald Schoonhaar van seizoen 4 tot 6. In Vikings: Valhalla is het Leo Suter die Harald Sigurdsson vertolkt, een volstrekt ander personage, geïnspireerd op Harald Hardrada.

Wie was de vrouw van Harald de viking?Dat hangt ervan af welke Harald. In de serie huwt hij Astrid nadat hij de man van Ellisif heeft gedood. De historische koning zou volgens Snorri acht vrouwen of bijzitten hebben gehad, onder wie Åsa, dochter van de jarl van Lade, Gyda Eiriksdatter, Ragnhild Eiriksdotter uit Jutland, moeder van Erik Bloedbijl, en Snæfríðr, dochter van een Samische leider. Die verbintenissen zijn in de eerste plaats politieke werktuigen: elke verbintenis zet een streek op slot.

Heeft Harald echt gezworen zijn haar niet te knippen?Het is Snorri Sturluson die deze gelofte optekent, drie eeuwen na de feiten, en ze toeschrijft aan een raad van Gyda. Geen tekst uit zijn eigen tijd bevestigt ze, en de recente geschiedschrijving ziet er een legende in die naderhand is gevormd om een skaldenbijnaam te verklaren.

Hoeveel kinderen had Harald Schoonhaar?Snorri schrijft hem drieëntwintig kinderen toe, van wie er twaalf koning werden en twee koning over heel Noorwegen. Moderne historici beschouwen dat overvloedige nageslacht deels als een constructie die latere dynastieën moest legitimeren.

Is Harald verantwoordelijk voor de bevolking van IJsland?Lang heeft men dat geloofd, op gezag van de saga's die Noren beschrijven die zijn belastingtirannie ontvluchtten. De archeologie heeft het beslecht: de kolonisatie van IJsland begint voor zijn regering. Het verhaal van de vlucht komt uit de IJslandse overlevering, die vanaf haar oorsprong vijandig stond tegenover elk koningschap.

Zijn de Harald van Vikings en die van Valhalla dezelfde man?Nee, en dat is de meest verbreide verwarring rond de Haralds. Vikings: Valhalla speelt zich ongeveer honderd jaar na de moederserie af. Zijn Harald is Harald Sigurdsson, de latere Hardrada, gepresenteerd als een verre afstammeling van de eerste. Twee mannen, twee eeuwen, twee afzonderlijke verhalen.